دستگاه هاي موسيقي ايران
دستگاه های خسروانی یا دستان های نوای خوش ایران، که
فارابی از آن ها با نام «طرائق» یا «رواسین» یاد می کند، گوشه ها، راه
ها و ردیف های فراوان داشته و به گمان درست هر گوشه را آهنگسازی در زمانی
و به مناسبتی ساخته و آن را به انبوه آهنگ های دیگر ایرانی افزوده است.
برخی از این راه ها با خط موسیقی ویژه ای که در ایران
رایج بوده است نوشته می شده اما هنگامی که سیه روزی های ایران مکرر شد و
یورش و تاراج چنگیز و تیمور نیز در رسید و کتاب ها یکایک بسوخت کم
کم نت نویسی و نت خوانی هم فراموش شد. در تلاطم امواج فقر و یاس و تیره روزی
ایرانیان، اگر گاهی موسیقیدان شوریده ای پیدا می شد، بدون نت تعدادی از آن
آهنگ ها یا نغمه ها را فرا می گرفت و روز به روز شماره آن ها کم می شد،
تا به این جا رسیده است که اکنون درآنیم و شمار راه های نوای خوش، به
اندازه یک دهم ره هایی نیست که نام آن ها در دفترهای باستان مانده و
نام چند راه و ردیف در کتاب های گذشته هم نیامده، آن نیز معلوم نیست !
دارای 34 گوشه است :
درآمد، کراغلی، داد، خسروانی، دلکش خاوران، طرب انگیز، طوسی، آذربایجانی، فیلی، زیرافکند، ماهور صغیر، ابول، حصار ماهور، نیریز، شکسته، نهیب، عراق، محیر،آشور یا آشور آوند، زنگوله، سروش، اصفهانک، راک هندی، صفیر، نغمه، راک عبدالله، ساقی نامه، صوفینامه، پروانه، بسته نگار، حربی، شهر آشوب، خوارزمشاهی و تسلسل.
دستگاه راست پنج گاه :
دارای 33 گوشه :
زنگوله، صفیر، زنگوله کبیر، نغمه، خسروانی، روح افزا، نیریز، پنجگاه، سپهر، عشاق، نوروز عجم، بحر نور، قره چه، مبرقع، نهیب، عراق، محیر، آشور، اصفهانک، بسته نگار، حزین، طرز، ابوالچپ، راوندی، لیلی و مجنون، نوروز عرب، نوروز صبا، نوروز خارا، نفیر و فرنگ، ماوراالنهر، راه، راک عبدالله، شهر آشوب و حربی.
دستگاه چهار گاه :
دارای 25 گوشه :
درآمد، بدر، پیش زنگوله، نغمه، زنگوله، زابل، بسته نگار، مویه، حصار، پس حصار، معربد، مخالف، مغلوب، دوبیتی، کرشمه، حزین، حزان، حدی، پهلوی، رجز، ارجوزه [3]، منصوری، شهر آَشوب، حاشیه و لزگی.
دارای 62 گوشه :
آواز، نغمه، زیرکش سلمک، سلمک، گلریز، صفا، چهار مضراب، ابوعطا، بزرگ، دو بیتی، خارا، قجر، حزین، ملا نازی، شهناز، قره چه، رهاوی، دستان عرب، سیخی، حجاز، بسته نگار، بغدادی، چهارپاره، برگردان، افشار، رهاب،مسیحی، حسینی، نهیب، عراق، نهفت، شکسته، جامه دار، قرایی،مثنوی پیچ، شاه ختایی، اوج، غم انگیز، عقده گشا، سملی،کوچه باغی، نشابورک، ضرب اصول، نیشابور، گریلی، دشتی، گیلکی، گبری، بیات کرد، بیدکانی، حاجیانی، سرنج، چوپانی، دشتستانی، آذربایجانی، بیات ترک ، خسروانی، روح الارواح، مهربانی،سرور الملکی
دستگاه همايون :
دارای 33 گوشه :
مولیان، چکاوک، بیداد، نی داود، باوی، ابوالچپ، راوند، موره، لیلی و مجنون، گوشه ی طرز، نوروز عرب، نوروز صبا، نوروز خارا، نفیر و فرنگ، شوشتری، میگلی، بختیاری، دلنواز، غزال، موالف، دناصری (دناسیری)، جامه دران، فرح، شهرآشوب، پروانه، بیات اصفهان، بیات راجع، سوز و گداز، جوابه، راز و نیاز، چهار مضراب، مثنوی، فرح انگیز.
دستگاه نوا:
دارای 16 راه :
گردانیه (کردانیا) نغمه، بیات راجع، حزین، مویه، عشاق، نهفت، گواشت، عشیران، نشابورک، خجسته، مجلسی، ملک حسینی، بوسلیک، نی ریز، نستوری، و شش مقام سروش، بدر، چوپانی، مداین، مثنوی پیچ و دشتستانی که در کتاب هدایت دیده نشده اما در کتاب علینقی وزیری موجود است.
دستگاه سه گاه :
دارای 25 گوشه :
درآمد، آواز، نغمه، زنگ شتر، زابل، بسته نگار، آواز مویه، حصار، زنگوله، حزان، پس حصار، معربد، مخالف، حاجی حسنی، مقلوب، دو بیتی، حزین، دلگشا، رهاوی، مسیحی، ناقوس، تخت تاقدیس، شاه ختایی، مداین، نهاوند(نوشته مريم جهرمي)